Herstel is niet hetzelfde als genezing

Vanmiddag was ik bij een bijeenkomst over een herstelinitiatief. Vanuit de Herstelacademie geldt daarbij het uitgangspunt dat iedereen welkom is. Er kwam een vraag uit de zaal die me echt verbaasde. Iemand vroeg namelijk: als iedereen welkom is, wat doen jullie dan met mensen die niet meer kunnen herstellen? Zijn die dan nog steeds welkom? Die vraag raakte me, omdat daarin zo duidelijk hoorbaar werd hoeveel mensen nog altijd denken in termen van beter worden, genezen en meetbare vooruitgang. Maar herstel is niet hetzelfde als genezing. Juist daar gaat het volgens mij vaak mis.

Wat mensen vaak onder herstel verstaan

Ik denk dat veel mensen bij herstel automatisch denken aan iets wat overgaat. Je bent ergens ziek van, je krijgt hulp, en daarna ben je beter. Of in elk geval beter genoeg om weer verder te kunnen met je leven zoals het was. In die manier van kijken is herstel dus iets wat zichtbaar moet zijn. Iets wat je kunt aantonen. Iets wat een ander ook zou moeten kunnen beoordelen.

Misschien is dat ook waarom die vraag werd gesteld. Alsof er ergens een grens zou liggen waarop je zou moeten concluderen: deze persoon herstelt niet genoeg meer, dus wat doet die hier nog? Alsof herstel een soort traject is met een duidelijk eindpunt, en alsof iemand van buitenaf zou kunnen bepalen of dat eindpunt nog haalbaar is.

Maar zo werkt het helemaal niet.

Herstel is niet hetzelfde als genezing

Zeker in de context van psychische ontwrichting, trauma, verslaving, verlies of langdurige kwetsbaarheid betekent herstel lang niet altijd dat iets volledig overgaat. Soms gebeurt dat wel, maar vaak ook niet. Soms blijf je gevoelig. Soms blijf je last houden van bepaalde klachten of beperkingen. Soms blijft iets een rol spelen in je leven. En toch kun je dan wel degelijk herstellen.

Je kunt herstellen in de zin dat je jezelf beter leert begrijpen. Dat je iets meer grip krijgt op je dagen. Dat je minder alleen bent. Dat je weer wat hoop voelt. Dat je ontdekt wat jou helpt. Dat je weer contact krijgt met anderen, of met jezelf. Dat je leven niet ineens perfect is, maar wel iets leefbaarder, zachter of betekenisvoller wordt. Dat is geen mislukte vorm van herstel. Dat is gewoon herstel.

Wie bepaalt eigenlijk wat herstel betekent?

Wat ik zo pijnlijk vond aan die vraag, was niet alleen de verwarring tussen herstel en genezing, maar ook het idee dat een ander daarover zou kunnen oordelen. Alsof iemand van buitenaf zou mogen bepalen of jij nog “echt” bezig bent met herstel. Alsof er mensen zouden zijn die uiteindelijk als hopeloos geval bestempeld kunnen worden.

Gelukkig werd er goed op gereageerd. Er werd gezegd dat je niet voor een ander moet bepalen wat herstel betekent. En dat lijkt me precies de kern. Herstel is in de eerste plaats niet iets wat een buitenstaander aftekent, maar iets wat van binnenuit betekenis krijgt.

Voor de één is herstel misschien weer kunnen werken. Voor een ander is herstel leren leven met iets wat niet weggaat. Voor weer iemand anders is herstel simpelweg dat er iets meer structuur, rust of verbinding in het leven komt. Misschien slaapt iemand iets beter. Misschien lukt het om af en toe de deur uit te gaan. Misschien voelt iemand zich minder verloren dan eerst. Dat zijn geen kleine dingen. Daar kan enorm veel in zitten.

Een herstelplek is geen examencommissie

Het idee dat je iemand zou wegsturen van een herstelacademie omdat die niet voldoende vooruitgaat, voelt voor mij ook gewoon fundamenteel verkeerd. Natuurlijk zijn er grenzen. Mensen moeten zich aan normale omgangsnormen houden en een plek moet veilig blijven. Maar dat is iets totaal anders dan zeggen: jij laat niet genoeg herstel zien, dus jij hoort hier niet meer.

Alsof welkom zijn afhankelijk zou moeten zijn van resultaat.

Misschien is het juist andersom. Misschien is welkom zijn zonder dat je iets hoeft te bewijzen soms een van de voorwaarden waaronder herstel kan ontstaan. Juist als iemand jarenlang te horen heeft gekregen dat die niet goed genoeg functioneert, niet genoeg opschiet, te ingewikkeld is, of nooit meer helemaal beter wordt, kan een plek waar dat oordeel even wegvalt ongelooflijk veel betekenen.

Als genezing uitblijft, kan herstel toch doorgaan

Eigenlijk ben ik achteraf ook wel blij dat die vraag gesteld werd. Niet omdat ik haar mooi vond, maar omdat ze zichtbaar maakte hoe nodig het blijkbaar nog is om uit te leggen wat herstel eigenlijk inhoudt. Voor veel mensen is het helemaal niet vanzelfsprekend dat herstel breder is dan genezing. Dat herstel ook kan betekenen: leren omgaan met wat er is. Ruimte maken voor wie je bent. Een iets betere kwaliteit van leven vinden, ook als niet alles oplost.

Misschien zit daar wel precies de crux. Sommige mensen denken: als iets niet overgaat, dan valt er dus ook niets meer te herstellen. Terwijl het in werkelijkheid juist vaak dáár begint. Op het moment dat je niet langer alleen kijkt naar wat weg moet, maar ook naar wat iemand nodig heeft om met meer waardigheid, verbinding, zachtheid of betekenis te leven.

Herstel is niet hetzelfde als genezing. En misschien is dat maar goed ook. Want anders zouden we heel veel mensen tekortdoen. Mensen voor wie herstel niet zit in beter worden, maar in weer mens kunnen zijn.