Zelfeffectiviteit herstellen: Hoe Willem zijn geloof in eigen kunnen terugvond

Gepest worden en het verlies van invloed

Willem is als kind gepest. Wat hij daaraan heeft overgehouden, is niet alleen een laag zelfbeeld, maar vooral een lage zelfeffectiviteit (self-efficacy): het gevoel dat wat hij doet toch geen echt verschil maakt. Hij gelooft niet vanzelf dat hij invloed heeft, dat hij iets groots kan neerzetten of dat zijn handelen ertoe doet. Wat hij doet, voelt voor hem al snel klein, mislukt of “voor spek en bonen”.

Dat gevoel komt uit zijn jeugd. Leeftijdsgenoten maakten hem belachelijk. Daardoor werd hij angstig, onzeker en terughoudend. En doordat hij angstig werd, gingen dingen ook echt minder goed lukken. Hij durfde minder, probeerde minder, hield zich kleiner. Zo ontstond een vicieuze cirkel: hoe minder hij durfde, hoe minder succeservaringen hij opdeed; en hoe minder succeservaringen hij opdeed, hoe sterker het idee werd dat hij niets kon.

De kundige persoon die hij zelf nog niet ziet

Inmiddels is Willem een kundig en leuk persoon. Anderen zien dat ook. Ze hebben iets aan hem, waarderen hem en zien vaak veel beter dan hijzelf wat hij kan betekenen. Alleen ziet Willem dat zelf nog niet altijd. Hij onderschat hoeveel invloed hij heeft en hoeveel hij zou kunnen als hij durft door te zetten.

Dat Willem wel degelijk dingen voor elkaar krijgt, blijkt bijvoorbeeld uit wat hij deed toen zijn jongere broertje werd gepest. Toen kwam hij juist enorm in beweging. Hij hielp zijn broertje, kwam voor hem op en zette zelfs een hele campagne op in de regio. Een heleboel jongeren hebben hem daar later voor bedankt. Dat had dus echt invloed. Niet een klein beetje, niet alleen in zijn eigen hoofd, maar zichtbaar in de buitenwereld.

Toch had Willem dat zelf nooit zo geïnterpreteerd. Hij wist wel dat hij iets had gedaan voor zijn broertje, maar hij zag het niet als bewijs dat hij iemand was die invloed kon hebben. Hij nam zijn eigen rol daarin niet echt serieus. Het paste niet bij het verhaal dat hij over zichzelf was gaan geloven: dat hij onhandig was, weinig kon en niet veel voor elkaar kreeg.

Waarom succeservaringen niet binnenkwamen

Ook op zijn werk liep hij daardoor vast. Willem dacht vaak dat hij dingen niet kon. Daardoor nam hij weinig risico, stelde hij dingen uit of durfde hij zijn ideeën niet stevig genoeg neer te zetten. Collega’s konden daardoor soms met de eer vandoor gaan, terwijl hij zelf op de achtergrond bleef. Uiteindelijk viel hij uit.

Gelukkig steunde zijn werkgever hem wel. Er werd geprobeerd om samen met hem zijn zelfvertrouwen weer op te bouwen. Bijvoorbeeld door hem kleine projecten te laten doen, zodat hij succeservaringen kon opdoen en weer een goed gevoel kon krijgen over zijn eigen kunnen. Op zichzelf is dat een heel logische en vaak helpende strategie. Als iemand kleine stappen zet en merkt dat iets lukt, kan het vertrouwen langzaam groeien.

Alleen sloeg het bij Willem niet voldoende aan. Zijn zelfeffectiviteit was zo laag dat succeservaringen niet echt binnenkwamen. Als iets lukte, dacht hij: dat komt ondanks mij. Of: ik deed eigenlijk niet echt mee, ik was er alleen bij. Als iets misging, dacht hij juist wél meteen dat het aan hem lag. Positieve ervaringen werden dus afgezwakt, terwijl negatieve ervaringen zijn oude zelfbeeld bevestigden.

Het keerpunt: zijn verhaal opnieuw bekijken

Daarom was alleen oefenen in het hier en nu voor Willem niet genoeg. Hij had niet alleen nieuwe succeservaringen nodig, maar ook een ander begrip van zijn hele verhaal. Pas toen hij in therapie ging, begon er echt iets te veranderen. In een vorm van narratieve therapie keek hij samen met zijn therapeut dieper naar zijn levensverhaal. Niet alleen naar wat er misging, maar ook naar wat hij wilde, welke doelen hij had, waar hij zich voor had ingezet en wat hem, bewust of onbewust, had voortbewogen.

Toen begon hij te zien dat hij in zijn leven eigenlijk veel doelgerichter was geweest dan hij dacht. Verschillende doelen die hij zichzelf had gesteld, bewust of onbewust, had hij wel degelijk bereikt. Hij had dingen gewild, stappen gezet, invloed uitgeoefend en resultaten behaald. Misschien had hij achteraf soms andere doelen willen stellen. Misschien had hij meer voor zichzelf mogen kiezen en minder voor anderen. Maar dat is iets anders dan zeggen dat hij geen richting had of niets voor elkaar kreeg.

Van hulpeloos narratief naar handelingskracht

Dat was voor Willem een echte eyeopener. Hij zag ineens dat hij niet alleen iemand was die vastliep, faalde of afhankelijk was van wat anderen deden. Hij was ook iemand die doelen had, die zich ergens voor kon inzetten en die invloed kon hebben op zijn eigen leven en op de wereld om hem heen.

Door dat inzicht veranderde zijn focus. Zijn overtuigingen begonnen te verschuiven. Hij durfde meer, werd zelfstandiger en stelde dingen minder uit. Niet omdat iemand hem simpelweg had verteld dat hij meer zelfvertrouwen moest hebben, maar omdat hij in zijn eigen verhaal bewijs begon te vinden voor iets wat hij daarvoor niet kon voelen: ik ben iemand die kan handelen; ik ben iemand die iets voor elkaar kan krijgen; wat ik doe, doet ertoe.

Waarom zelfeffectiviteit zo helend kan zijn

Daarin zie je hoe belangrijk zelfeffectiviteit kan zijn. Zelfeffectiviteit gaat niet alleen over de vraag of iemand objectief gezien iets kan. Het gaat over de vraag of iemand zichzelf ook kan ervaren als iemand die invloed heeft. En dat kan heel ver teruggrijpen in de jeugd. Als je vroeger vaak belachelijk bent gemaakt, kan je systeem gaan geloven dat proberen gevaarlijk is, dat initiatief nemen toch mislukt, of dat jouw bijdrage niet meetelt.

Maar het verhaal van Willem laat ook zien dat zelfeffectiviteit kan terugkomen. Niet altijd alleen door kleine succeservaringen in het heden, maar soms juist door het eigen narratief opnieuw te bekijken. Door te onderzoeken: klopt het eigenlijk wel dat ik niets kan? Klopt het dat ik nooit invloed heb gehad? Of zijn er in mijn leven al momenten geweest waarop ik doelgericht was, iets in beweging zette en verschil maakte?

Voor Willem lag daar de grootste helende factor. Hij ontdekte niet alleen dat hij nu kleine stappen kon zetten, maar dat hij eigenlijk al veel langer iemand was met richting, betrokkenheid en handelingskracht. Zodra hij dat kon zien, konden nieuwe succeservaringen ook beter binnenkomen. Ze pasten eindelijk in een nieuw, eerlijker verhaal over zichzelf.